سلامت مغز چیست؟
سلامت مغز به چگونگی عملکرد مغز در حوزههای مختلف اشاره دارد. جنبههای سلامت مغز شامل موارد زیر است:
- سلامت شناختی: چگونگی تفکر، یادگیری و حافظه.
- عملکرد حرکتی: توانایی حرکت و کنترل حرکات، از جمله تعادل.
- عملکرد عاطفی: توانایی تفسیر و واکنش به احساسات (چه خوشایند و چه ناخوشایند).
- عملکرد حسی-لمسی: چگونگی احساس و پاسخ به لمس، فشار، درد و دما.
- عملکرد حسی: دیدن، شنیدن، چشیدن و بوییدن.
سلامت مغز میتواند تحت تأثیر تغییرات مرتبط با سن، آسیبها مانند سکته یا ضربه مغزی، اختلالات خلقی مانند افسردگی یا اعتیاد، و بیماریهایی مانند آلزایمر و دمانسهای مرتبط قرار گیرد.
مراقبت از سلامت جسمی
مراقبت از سلامت جسمی میتواند به سلامت شناختی کمک کند. اقداماتی که میتوان انجام داد شامل:
- انجام غربالگریهای توصیهشده.
- مدیریت بیماریهای مزمن مانند فشار خون بالا، دیابت، افسردگی و کلسترول بالا.
- مشورت با پزشک درباره داروها و عوارض احتمالی آنها بر حافظه، خواب و عملکرد مغز.
- درمان مشکلات حسی مرتبط با افزایش سن مانند کاهش شنوایی یا بینایی.
- کاهش خطر سقوط و سایر حوادثی که ممکن است به آسیب مغزی منجر شود.
- محدود کردن مصرف الکل و توجه به اینکه برخی داروها در ترکیب با الکل خطرناک هستند.
- ترک سیگار و اجتناب از سایر محصولات نیکوتین.
- داشتن رژیم غذایی مغذی، کمچرب و پر از ویتامین و فیبر.
- خواب کافی (۷ تا ۹ ساعت در شب).
مدیریت فشار خون بالا
کنترل فشار خون نه تنها برای قلب بلکه برای مغز نیز مفید است. مطالعات طولانیمدت نشان دادهاند که فشار خون بالا در میانسالی (۴۰ تا ۶۰ سالگی) خطر افت شناختی در سالمندی را افزایش میدهد.
در مطالعه بزرگ SPRINT MIND، مشخص شد افرادی بالای ۵۰ سال که فشار خون سیستولیک خود را به کمتر از ۱۲۰ میلیمتر جیوه کاهش دادند، طی پنج سال خطر کمتری برای ابتلا به اختلال شناختی خفیف (مرحله پیشدمانس) داشتند.
ارتباط قلب و مغز
یافتههای پژوهشی نشان میدهد برخی عوامل مرتبط با بیماری قلبی ممکن است با سلامت شناختی هم در ارتباط باشند. بهعنوان نمونه، وزن بالا، قند خون و فشار خون بالا با سلامت شناختی ضعیفتر در سالهای بعدی زندگی مرتبط هستند. همچنین چاقی که یک عامل خطر برای بیماری قلبی است، میتواند با افزایش خطر دمانس نیز ارتباط داشته باشد.
تغذیه سالم
تحقیقات نشان میدهد رژیم غذایی سالم خطر بسیاری از بیماریهای مزمن مانند بیماری قلبی یا دیابت را کاهش میدهد.
رژیم متعادل شامل میوهها، سبزیجات، غلات کامل، گوشت بدون چربی، ماهی، مرغ و لبنیات کمچرب است. باید مصرف چربیهای جامد، قند و نمک محدود شود. همچنین کنترل اندازه وعدهها و نوشیدن آب کافی اهمیت دارد.
برخی مطالعات مشاهدهای نشان دادهاند رژیم مدیترانهای یا رژیم MIND (ترکیبی از رژیم مدیترانهای و DASH) میتواند خطر آلزایمر و افت شناختی را کاهش دهد. با این حال نتایج قطعی نیستند. مطالعات بالینی اخیر تنها بهبود اندکی در شناخت نشان دادند.
در حال حاضر هیچ ویتامین یا مکملی برای پیشگیری از آلزایمر یا سایر انواع افت شناختی توصیه نمیشود، اما برخی پژوهشها نشان دادهاند مصرف روزانه مولتیویتامین ممکن است حافظه و شناخت سالمندان را بهبود بخشد.
فعالیت بدنی
فعالیت جسمانی منظم فواید بسیاری دارد، از جمله:
- حفظ و تقویت قدرت بدنی.
- افزایش انرژی.
- بهبود تعادل.
- پیشگیری یا تأخیر در ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت و دیگر اختلالات.
- بهبود خلق و کاهش افسردگی.
مطالعات نشان دادهاند ورزش میتواند سوختوساز مغز را افزایش دهد و اندازه بخشهایی از مغز که برای حافظه و یادگیری مهم هستند را بزرگتر کند.
دستورالعملهای رسمی توصیه میکنند بزرگسالان حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت در هفته داشته باشند. پیادهروی شروع خوبی است.
فعالیتهای ذهنی
آموزشهای شناختی که برای بهبود مهارتهای خاص طراحی میشوند، در حفظ سلامت شناختی سالمندان مؤثر بودهاند. مطالعه بزرگ ACTIVE نشان داد آموزش در زمینه استدلال و سرعت پردازش باعث کاهش افت شناختی در مقایسه با گروه کنترل شد.
علاوه بر آن، یادگیری فعالیتهای جدید مانند عکاسی یا هنرهای دستی نسبت به فعالیتهای اجتماعی سادهتر، باعث بهبود بیشتر حافظه شد. فعالیتهای هنری مانند موسیقی، تئاتر و نویسندگی نیز میتوانند بر کیفیت زندگی اثر مثبت داشته باشند.
ارتباط اجتماعی
ارتباط با خانواده، دوستان و همسایگان از طریق فعالیتهای اجتماعی راهی عالی برای پیشگیری از انزوا و تنهایی است و به سلامت شناختی کمک میکند.
برای نمونه، مطالعه I-CONECT نشان داد تماسهای اینترنتی منظم خطر افت شناختی را کاهش میدهند.
همچنین دادههای مطالعه سلامت و بازنشستگی نشان دادند مشارکت اجتماعی بالا (دیدار با همسایگان، کار داوطلبانه) با سلامت شناختی بهتر در سالمندی همراه است.
مشکلات جسمی و روانی
بیماریهایی که میتوانند به مغز آسیب برسانند و خطر افت شناختی را افزایش دهند عبارتاند از:
- سکته مغزی: با آسیب به رگهای مغزی.
- افسردگی: میتواند باعث گیجی و مشکلات تمرکز شود.
- دلیریوم: حالت ناگهانی گیجی، اغلب در بیمارستان، که معمولاً با افت شناختی بعدی همراه است.
داروها و اثر آنها بر مغز
برخی داروها میتوانند باعث گیجی، از دست دادن حافظه، توهم و هذیان شوند، مانند:
- داروهای ضدحساسیت.
- داروهای خوابآور.
- داروهای ضدروانپریشی.
- شلکنندههای عضلانی.
- داروهای بیاختیاری ادرار.
- داروهای گوارشی.
داروها همچنین میتوانند با غذا، مکملها، الکل یا مواد دیگر تداخل داشته باشند و بر عملکرد مغز اثر بگذارند.
